Erkek kısırlığı olan kişilerde basitçe ya sperm sayısı yetersiz (oligozoospermi) veya hiç yok (azospermi) ya da sperm kalitesi bozuktur. Bunu anlamak için 3-4 günlük cinsel perhizi takiben alınan, ejakülat denilen erkek spermlerini içeren semende yani menide analiz yapmak yeterlidir. Standart bir semen analizinde semen hacmi ve pH’ı, beraberinde sperm konsatrasyonu, sperm sayısı, sperm hareketliliği ve morfolojisine bakılır.
Sperm testi normalse başka teste gerek yoktur. Ancak normal değilse sadece bir sperm analizine dayanılarak karar vermek doğru değildir. Bu durumda 21 gün arayla en az 2 sperm testi daha yapmak ve ona göre karar vermek gerekir. Eğer mümkünse hasta sperm numunesini mastürbasyon yoluyla tüp bebek merkezinde vermelidir. Değilse evde alındıktan sonraki bir saat içinde laboratuvara mutlaka teslim edilmelidir. Ateşli bir hastalık varsa iyileştikten en az 2 hafta sonra örnek verilmelidir.
Tüm dünyada semen analizi Dünya Sağlık Örgütü (WHO) verilerine göre yapılmaktadır. Buna göre normal sınırlar;
- Hacim – 1,5 mL (1,4-1,7 mL)
- Sperm konsantrasyonu – 15 milyon spermatozoa / mL (12-16 milyon / mL)
- Toplam sperm sayısı – Ejakülat başına 39 milyon spermatozoa (33-46 milyon)
- Morfoloji – % 4 normal form (%3-4). Spermlerin çoğunda anomali varlığı teratozoospermi olarak değerlendirilir.
- Canlılık – %58 canlı (%55-63). Spermlerin %25 den fazlası ölü ise nekrospermi olarak adlandırılır.
- Progresif yani ileri hareketlilik – %32 (%31-34); Motilite 0-4 arası skorlanır. 0; immotil sperm, 1; yerinde hareketli, 2; yavaş hareketli, 3; hızlı hareketli ve 4; ileri hareketli. Motilite değerlendirilmesinde en az 200 sperm sayılmalıdır. Hipomotil spermlerin çoğunlukta olduğu bir örnek astenozoospermik (<%50) olarak adlandırılır. Zayıf hareketlilik günümüzde intrasitoplazmik sperm enjeksiyonu (ICSI) ile tedavi edilebilir.
- Toplam (progresif ve nonprogresif) hareketlilik – %40 (%38-42)
- Bir milyon lökosit / mL; Bunun fazlası enflamasyon anlamına gelir ve semen kültürü yapılmalıdır.
WHO kriterlerine göre semen 1 ml den daha az (hipospermik) olmamalıdır. Eğer azsa örneğin dökülmüş olabileceği veya genital boşaltma kanallarında bir obstrüksiyon veya retrograd ejekulasyon olabileceği düşünülmelidir. Semen miktarı 6 ml den de fazla olmamalıdır. Bu durumda ya cinsel perhiz süresi uzun tutulmuştur ya da seminal sıvı fazladır ki bu durumda subfertilite ile ilişkilendirilir.
Rengi opak ve grimsi, kokusu ise prostatdan salgılanan sperminin oksidasyonundan dolayı at kestanesi çiçeği kokusu gibidir. Ph 7.2-8 arasıdır. Akut enfeksiyon ya da ölçümün geç yapılması durumunda Ph yükselebilir.
Mikroskopta ön incelemede spermler arasında kümeleşme ve zamanla motilitesinde kayıp varsa buna aglütinasyon denir. Semen analizinde aglütinasyon görülmesi enfeksiyon veya sperm otoantikorlarını düşündürmektedir. Fakat bunun kısırlığa neden olduğu söylenemez. Bazı tüp bebek laboratuvarlarında kullanılan çok sayıda başka özel sperm testleri vardır. Örneğin sperm DNA hasar testleri gibi. Fakat bunların etkili olduğunu gösteren kanıtlar günümüzde mevcut değildir.
Sperm konsantrasyonu 10 milyon / mL’nin altında olan erkeklerde serum total testosteron, folikül uyarıcı hormon (FSH) ve luteinize edici hormon (LH) bakılmalıdır. Düşük testosteron ve normal FSH / LH durumunda prolaktin ve troid stimulan hormon (TSH) testleri istenmeli; düşük testosteron ve yüksek FSH ve LH durumunda kromozomal karyotipleme yapılmalıdır. Sperm konsantrasyonu ≤5 milyon / ml ise Y kromozom mikrodelesyon testi önerilmelidir. Normal endokrin testi olan azospermi durumunda obstrüktif yani sperm taşıma kanal tıkanıklığı olabileceği için transrektal ultrason yapılmalı, eğer fizik muayene ve ultrasonda vas deferens yokluğu tespit edilir ve/veya düşük semen pH’ı görülürse kistik fibroz transmembran iletkenlik düzenleyici (CFTR) gen mutasyon testi yapılmalıdır.