Doğal menopoz yaşı tüm dünyada ortalama 49’dur. 40–45 yaş arası menopoz erken menopoz olarak nitelenir iken 40 yaş altında yumurtalık fonksiyonlarının yetersizliği prematür over yetersizliği (POY) olarak adlandırılır. Kırk yaşın altında dört aydan uzun süre amenoresi olan yani adet göremeyen kadında, en az bir ay ara ile bakılan iki FSH hormon değerinin menopozal düzeyde saptanması prematür over yetersizliğini düşündürür. Buna rağmen unutulmamalıdır ki bu kadınların %5-10’u tanı aldıktan sonra gebe kalıp doğum yapabilmiştir.
Etiyoloji (Nedenler)
Primer over yetersizliğinin yaklaşık %90’ında neden belli değildir. Ama büyük çoğunlukla genetik veya otoimmun hastalıklarla beraber olabilirler. Otoimmün tiroidit çok nadiren otoimmün ooforit ile birliktelik gösterir. En çok görülen genetik hastalıklar Turner sendromu (45, X), Trizomi X (47, XXX) ve Frajil X sendromudur (FMR1 gen mutasyonu). Bu nedenle aile öyküsünde bu durumlar mutlaka sorgulanmalıdır. Daha nadir bir neden de kanser hastalarıdır ve radyoterapi/kemoterapi sonrası over hasarı olabilir. Aslında primer over yetersizliğinde iki ana mekanizma vardır.
- Folliküllerin tükenmesi; İntrauterin hayatta yeterli oluşturulamaması ya da follikül tüketiminin artması (otoimmün ya da toksik) olabilir.
- Folliküllerin fonksiyon bozukluğu; FSH-reseptör mutasyonu gibi patolojik bir süreç overde var olan folliküllerin normal fonksiyonunu yani uyarılmasını engeller.
POY Hastalarında İstenen Tetkikler
- Laboratuvar; FSH, LH, E2, TSH, prolaktin değerleri ilk muayenede istenmelidir. FSH değerinin yüksek olması durumunda test en erken 1 siklus ya da bir ay sonra tekrarlanmalıdır. Fertilite ile ilgili beklentinin olduğu durumda over rezervi tayini için AMH istenmelidir. TSH yüksek ise serbest T4, troid otoantikorları ve adrenal otoantikor istenmeli. Eğer anti-adrenal antikoru pozitif ise ACTH stimülasyon testi yapılmalıdır.
- Genetik; 30 yaş altındaki olgulara karyotip tayini yapılmalıdır. Frajil X Sendromu, otizm, mental retardasyon, ataksi-tremorlu erkek akraba ya da POY açısından aile öyküsü pozitif olan olgulara FMR1 gen mutasyon taraması önerilmelidir.
Tedavi
- Hastanın bilgilendirilmesi; En önemli kısım budur.
- Hormon tedavisi: Bu hastalarda osteoporoz ve koroner kalp hastalıkları riskinde ciddi bir artış vardır. Bu nedenle bu hastalarda normal menopoz yaşı olan 50 yaşa kadar hormon tedavi, kalsiyum ve D vitamini takviyesi ve yaşam tarzı değişiklikleri önerilmektedir.
- Fertilite yani çocuk isteği; Tanı sonrası spontan gebelik şansı %5–10’dur ve bu hastaların %80’ı canlı doğum ile sonlanır. Fakat gebe kalamayıp çocuk isteyenlerde sebep ne olursa olsun donör oosit ile IVF dışında gebelik şansını artıran bir tedavi yoktur.
- Kanser hastalarında yaklaşım; Tedavisine başlanacak genç hastalara eğer zaman varsa bir siklus IVF tedavisi ve embriyo dondurma işlemi önerilmesi uygun olabilir. Ayrıca genç hastalarda over dokusu, tedavi sonrası yeniden implante edilmek üzere dondurulabilir.
Takip
Hastaların yıllık rutin takiplerinde TSH ve adrenal otoantikorlar tekrarlanmalıdır. Adrenal otoantikor pozitifliği durumunda ACTH stimülasyon testi de yılda bir kez yapılmalıdır. Osteopeni yani kemik erimesi açısından kemik mineral yoğunluğuna iki veya üç yılda bir bakılmalıdır.